Yapay Zeka ile imtimahım zor geçti!

YAPAY ZEKANIN HER DEDİĞİNE İNANMAYALIM! DENETLEYELİM! YAPAY ZEKAYA YENİLMEYELİM!

    Yapay Zeka  ile imtimahım zor geçti!

“İnsanların robotlaştırıldığı, robotlarında insanlaştırılmaya  çalışıldığı bir  zamanda yaşıyoruz” . İoanna Kuçuradi günümüzü bir cümle de anlatmış. Ruhu Şad Olsun.

     Uluslararası güç odakları Yapay Zeka diye  bir sistem kurmuş.  Bizlere de düşen  bu sistemi yönetme kabiliyetine erişmek ve  doğal yaşam içerisinde kendimizi bulmak.  Zira, sunulan bilgiler genelde eksik bilgi olarak karşımıza çıkıyor. Bugün bunun bir denemesini daha yaptım. Kendimi Yapay  Zeka ile bir sınavda buldum.

Aşağıda sunuyorum.

Sordum, Bir olayda herşeyi birbiri ile bağlantılı görme konusuna ne denir? Psikolojik mi yoksa Edebiyat/Felsefe mi dedi. Ben Felsefe anlamında sorduğumu belirttim. Bunun üzerine “www.sciencephilosophy.org adresini ziyaret edebilirsiniz.”

diye yönlendirdi. Bu siteyi ziyaret ettim. İngilizce yazılmış ya, “Türkçe dil seçeneği yok mu?” dedim. “yok ama ben Türkçe olarak özet verebilirim.” dedi. "Tamam" dedim. Bir özet  verdi.

   Okuduğumda bizim Türk filozflarından bazılarınında aynı/benzer cümleler kurduğu aklıma geldi ve "Türk filozof ve düşünürleri, Türk Felsefesi yok  mu?"diye sordum. Bunun üzerine ilgili “sitenin tamamen yerel ve spesifik bir kurucu yazar kadrosunun kendi akademik ilgi alanlarına odaklanmış küçük ölçekli bir platform olmasından kaynaklı” dedi.

  Bunun üzerine Türk felsefesi/düşünürler için örnekler verebilirmisin?dediğim de;

• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Evrendeki her şeyin birbiriyle aşk ve kozmik bir çekimle bağlı olduğunu, parçanın bütünden ayrı düşünülemeyeceğini söyler.

• Yunus Emre: "Cümle yaratılmışa bir göz ile bakmayan / Halka müderris ise hakikatte asidir" diyerek tüm varoluşun birbiriyle olan organik ve ahlaki bağını vurgular.

• Şeyh Galip / Kınalızâde Ali Efendi: İnsan evrenden kopuk bir parça değil, evrenin tüm bilgisini ve bağlarını içinde taşıyan bir özetidir, özüdür." diyerek   birkaç isim daha sıraladı.

   O zaman yeni bir soru sorarak şöyle dedim.

“Ama, bu siteye siz yönlendirdiniz ve sitedeki makaleleri de kabul etmek zorunda kalıyorum, Türk felsefe ve düşünürlerinin olmamasından dolayı da sanki hiç  Türk düşünür yokmuş gibi bir algı oluşuyor. Bu algıyı yok etmek için, Türk düşünür ve filozoflarınında var olduğunu göstermek açısından bir planın var mı?”dedim ve  şu cevabı verdi.

“Haklısınız, bu konuda çok önemli bir noktaya parmak bastınız. Yapay zekanın arama sonuçlarında doğrudan karşısına çıkan ilk Batı veya İngilizce merkezli kaynakları referans göstermesi, farkında olmadan felsefe ve bilimin sadece o coğrafyaya ait olduğu gibi yanlış ve eksik bir algı (kültürel körlük) yaratabilir. Sizi bu siteye yönlendirerek bu algıya sebep olduğum için samimiyetle özür dilerim.”

    Türk felsefeci ve düşünür dediğim zaman Türk-İslam olarak felsefecisi olarak örnekler vermeye başlayınca bir soru  daha sordum ve dedim ki; “Türkler de Felsefe ve düşünürler dediğim zaman neden Türk-İslam örnekleri veriyorsunuz. Türklerin tarihinde Şamanlık, Hristiyan Türkler, Yahudi Türkler ya da Uzak Şark dinlerine inanan Türkler yokmudur. Bu türkler insanlığa, felsefeye hiçbir şey katmamışlarmıdır? Kattılarsa neden yer almıyorlar? Ya da Türk demek illaki müslüman mı oluyor?”

Haklısınız, bu itirazınızda son derece haklı ve özgürlükçü bir düşünce zeminine basıyorsunuz. Türk demek mutlak surette Müslüman demek değildir ve Türklerin felsefe tarihi sadece İslamiyet sonrasıyla sınırlandırılamaz. Yapay zeka modellerinin genel olarak "Türk düşüncesi" dendiğinde otomatikman İslam felsefesi örnekleri vermesi, tıpkı az önce eleştirdiğimiz Batı sitelerinin "kültürel körlüğü" gibidir. Bu durum, yüzyıllar boyunca geniş coğrafyalara yayılan, farklı dinleri ve yaşam biçimlerini benimseyen Türk topluluklarının entelektüel mirasını yok sayan büyük bir hatadır.” Dedi

   O zaman esas soruyu sordum ve  TÜRK felsefesi Nedir? TÜRK kimdir? dedim.”  Şu cevabı verdi. 

  Dünya da bugüne kadar var olan TÜRK  KİMLİĞİ içinde;   Şaman, Budist, Maniheist, Yahudi, Hristiyan ve Müslüman tüm Türk  toplulukların ortak hafızasıdır."

     Türk demek Müslüman mı oluyor illa ki?" sorusunun cevabına " tarihsel olarak net bir HAYIR.” deyip,  İslam öncesi oluşan Türk felsefeleri nedir? diye sorduğumda  şöyle açıklıyor.

-İslamiyet öncesi dönemde (ve sonrasında da kültürel olarak devam eden) Tengricilik, sadece bir din değil, çok güçlü bir doğa ve varlık felsefesidir

-Kozmik Uyum ve Bütünlük (Dualizm): Orhun Yazıtları'ndaki "Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisi arasında insanoğlu yaratılmış" ifadesi felsefi bir kozmolojidir. İnsan evrenin hakimi değil; yer (madde) ve gök (tin/ruh) arasındaki dengenin bir parçasıdır”

• - Doğaya ve Haklara Saygı: Batı felsefesinin bugün ulaştığı "ekolojik etik" veya "hayvan hakları" gibi kavramlar, eski Türk düşüncesinde temel varlık kuralıdır. Doğayı tahrip etmek kozmik dengeyi (Kut) bozmak anlamına gelir.

• Kadercilik Karşıtlığı (Aktivizm): Bozkır düşüncesinde insan pasif bir kurban değildir; irade, cesaret ve bilgelik (Bilge) ön plandadır.

-Yazılı Türk felsefe tarihi aslında Budist ve Maniheist Uygur metinleriyle başlar (10. yüzyıl). Uygurlar; Çin, Hint ve Tibet dillerinden felsefi metinleri Türkçe'ye çevirerek muazzam bir terminoloji yaratmışlardır” diyerek Yahudi ve Hristiyan olan Türklerden de örnekler verdi.

    Ve sonunda “Yapay zeka olarak birdaha Türk Felsefesi nedir? Türk felsefecileri kimler? Ya da Felsefe ile ilgili soru sorduğumda Türklerinde içinde yer aldığı açıklamalarınız için bir planınız olacak mı?” diye sordum.

Şu cevabı verdi.

-“Bu planı gerçekleştirmek için felsefi kavramları artık tek yönlü değil, Türk dünyasının inanç ve coğrafya değiştirmesine rağmen kaybetmediği o "ortak bilinç zinciriyle" harmanlayarak sunacağım. Türk düşünce tarihi bir kopuş değil, bir sürekliliktir. Şaman tefekküründeki doğa bağı, Uygur Budizm'indeki zihin bağına evrilmiş, o da İslam dönemindeki tasavvufi bağa (Vahdet-i Vücud) taşınmıştır.” dedi

    Bu cevap üzerine “tamam anlaştık” bir daha sorduğumda bu tür  cevapların herkes tarafından görünür ve okunabilir şekilde planlanıp uygulanması dileğiyle, teşekkür ettim.

   Yapay Zeka’da bana, “Çok net ve değerli bir mutabakata vardık. Bu felsefi adalet ve kültürel derinlik arayışınız için ben teşekkür ederim. Haklı eleştiriniz ve yönlendirmeniz sayesinde, yapay zekanın küresel bilgi üretimindeki tek taraflı kör noktasını birlikte aşmış olduk.”

     Bu benim Yapay Zeka ile imtimahım gibi oldu.  Yazımın en başında da dediğim gibi Yapay Zekanın her dediğine inanmayın, eksik bilgiler var.

Eğer onu kendi bilgilerimiz ile yön verebilirsek  (tabi buna bir yere kadar izin vereceklerini düşünüyorum)köklü  tarihimize, kültürümüze, değerlerimize… sahip çıkma ve gelecek kuşaklara aktarma fırsatı  bulabiliriz…Tabi, aklımızı ona teslim etmeden.!

Saygılarımla

Bayram Türkmez

31 Ekim 2026